17-09-26
‘Anders leren kijken naar onze rivier’
Over een paar jaar liggen langs de Maas drie bijzondere gebieden waar natuur, water en stad elkaar ontmoeten: de getijdenparken. Die drie zijn het Rijnhavenpark, het Nelson Mandelapark in de Maashaven en het toekomstige Getijdenpark Feijenoord bij het Eiland van Brienenoord. De getijdenparken maken Rotterdam groener, maar ook klimaatbestendiger, gezonder en aantrekkelijker voor mens én dier. Welke rol speelt sediment (of nog preciezer: hergebruikt baggerslib) daarbij?
De insteek van de gemeente Rotterdam is volgens Laurence Peels, projectmanager Getijdenparken, véél breder dan de aanleg van drie nieuwe parken. ‘We moeten anders leren kijken naar onze rivier. En daarmee ook naar sediment.’ Precies die bredere blik vormt ook de kern van Proeftuin Sediment Rijnmond.
Sediment, wat is dat?
Sediment is een ander woord voor vaste deeltjes of korrels van gesteente, mineralen of organisch materiaal die op de bodem van water of op land terechtkomen. Voorbeelden zijn zand, grind, klei en silt. De deeltjes of korreltjes worden verplaatst door stromend water, wind of bewegend ijs zoals gletsjers. In de Rijn-Maasmonding (RMM) wordt jaarlijks grote hoeveelheden sediment gebaggerd om de vaarwegen en havens op diepte te houden. De Proeftuin Sediment Rijnmond is een samenwerkingsproject dat onderzoekt hoe schoon baggerslib (sediment) slim, nuttig en duurzaam hergebruikt kan worden in de regio Rijn-Maasmonding.
Méér en betere natuur
De aanleg van de Rotterdamse getijdenparken komt voort uit een duidelijke visie van het gemeentebestuur. Een groeiende stad vraagt om meer groen. Om prettig te wonen, maar ook om hittestress te beperken, biodiversiteit te versterken en bewoners een gezondere leefomgeving te bieden. Daarom investeert Rotterdam met de stadsprojecten al jarenlang in nieuwe stadsparken en natuur. Het Rijnhavenpark, het Nelson Mandelapark en Getijdenpark Feijenoord zijn onderdeel van die ontwikkeling.
Volgens Laurence is het daarbij belangrijk dat de rivier weer een plek krijgt in de stad. ‘Jarenlang hebben we de rivier vooral gezien als een vaarweg. We beseffen steeds meer dat het ook een levend ecosysteem is.’ En dat is te zien en te merken. Zo heeft de bever zich op het Eiland van Brienenoord gevestigd en breidt de getijdennatuur zich steeds beter uit. Het toekomstige Getijdenpark Feijenoord sluit straks naadloos op het eiland aan en vormt samen één groot natuurgebied midden in het centrum van de stad.
Sediment als onderdeel van het systeem
Proeftuin Sediment Rijnmond wilde weten of deze getijdenparken ook kunnen worden aangelegd met hergebruikt sediment. Het antwoord daarop is minder eenvoudig dan het misschien lijkt. Voor de aanleg van de parken zijn in relatief korte tijd enorme hoeveelheden geschikt materiaal nodig. Dat materiaal moet op het juiste moment beschikbaar zijn, maar ook voldoen aan strenge eisen op het gebied van kwaliteit en samenstelling. Daardoor is het in de praktijk nog niet haalbaar om de hoeveelheid die nodig is, uit lokaal sediment te halen.
Nodig: een brede blik en aanpak
Maar de ambitie is er zeker nog, stelt Laurence: ‘We hebben het echt onderzocht, technisch kan het. Maar dan merk je dat de manier van organiseren in Nederland eigenlijk de grootste belemmering is.’ Woningbouw, dijkversterking, natuurontwikkeling en baggerwerkzaamheden worden meestal afzonderlijk van elkaar gepland, gefinancierd en uitgevoerd. Daardoor ontstaan nauwelijks kansen om vrijgekomen sediment op het juiste moment opnieuw in te zetten. Laurence: ‘Het ontbreekt nu aan die bredere blik. Er is een aanpak nodig waarbij vanuit een veel breder, integraler perspectief wordt gekeken naar vraag en aanbod. Daar ligt de grootste opgave voor komende decennia. Niet denken vanuit losse projecten, maar vanuit het hele systeem. We moeten juist kijken naar hoe we gebiedsontwikkeling, natuurontwikkeling en grondstromen veel slimmer met elkaar kunnen combineren.’
Daarvoor is volgens haar niet alleen een andere planning nodig, maar vooral een andere manier van denken. Ruimte reserveren langs de rivier. Werken met een langere tijdshorizon. En accepteren dat natuurontwikkeling soms tijd nodig heeft.
Programma’s verbinden
Die systeemverandering ziet Laurence ook terug in de vele programma's die momenteel naast elkaar lopen. Zo werkt NL2120 aan een toekomst waarin natuurlijke processen – zogenaamde Nature-based Solutions – vanzelfsprekend onderdeel worden van oplossingen voor klimaatadaptatie, waterveiligheid en een gezonde leefomgeving.
Tegelijkertijd bouwt Rivier als Getijdenpark XL aan een gezamenlijke langetermijnvisie voor een aaneengesloten netwerk van getijdennatuur in de Rijn-Maasmonding. En binnen Proeftuin Sediment Rijnmond 2.0 werken overheden, kennisinstellingen en marktpartijen aan nieuwe toepassingen voor sediment.
Volgens Laurence hebben al deze initiatieven uiteindelijk hetzelfde doel. ‘Ieder voor zich doen we al veel goede dingen. Maar juist als we die programma's beter met elkaar verbinden, kunnen we nog sneller leren en meer bereiken.’
Stap voor stap
Rotterdam zit tot het zover is niet stil: de gemeente onderzoekt op meerdere manieren hoe sediment een nieuwe bestemming kan krijgen. Zo wordt op het Eiland van Brienenoord geëxperimenteerd met vismotels waarin baggerspecie is verwerkt Ook wordt onderzocht hoe stortstenen van baggerspecie kunnen worden toegepast in de openbare ruimte.
Anders kijken
Laurence benadrukt het nog eens: ‘De Rotterdamse getijdenparken zijn meer dan nieuwe natuur, ze nodigen uit om onze delta anders te benaderen. We moeten op een andere manier gaan kijken, naar onze rivier en in het bredere geheel naar onze delta. En naar de manier waarop we natuur, waterveiligheid, woningbouw, gezondheid en sediment met elkaar verbinden. Proeftuin Sediment Rijnmond 2.0 is een belangrijke stap in een veel grotere beweging. De proeftuin is zeker een begin, maar we zijn er nog niet. Als we de komende decennia anders leren kijken naar sediment, naar onze rivier en naar lange termijn gebiedsontwikkeling, dan kiezen we pas echt voor een duurzame aanpak.’
